تذکر مهم: دستورهای جراح شما درباره زمان تعویض پانسمان، نوع پانسمان، مجازبودن حمام و نحوه شست‌وشوی زخم بر هر توصیه عمومی مقدم است. در صورت تفاوت، اولویت با دستورهای تیم درمان شماست.
چرا مراقبت صحیح از زخم مهم است؟
پس از جراحی سرپایی، زخم جراحی در معرض باکتری‌ها و عوامل محیطی قرار دارد. مراقبت مناسب از زخم می‌تواند خطر عفونت، بازشدن بخیه‌ها، تأخیر در ترمیم و ایجاد اسکار بدشکل را کاهش دهد. همچنین، پانسمان مناسب از زخم در برابر ضربه، اصطکاک لباس و آلودگی محافظت می‌کند.
چه زمانی باید پانسمان را تعویض کرد؟
زمان تعویض پانسمان به نوع جراحی، نوع پانسمان و دستور جراح بستگی دارد. به‌طور کلی:
-
در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول پس از عمل، معمولاً توصیه می‌شود پانسمان دست‌نخورده و خشک بماند، مگر اینکه خیس، آلوده یا خونی شود.
-
اگر پانسمان در ۴۸ ساعت اول با خون یا مایع دیگر خیس شد، باید تعویض شود.
-
پس از ۴۸ ساعت، بسته به نوع زخم، ممکن است اجازه داده شود پانسمان برداشته شود و زخم در معرض هوا بماند یا با پانسمان سبک‌تر پوشانده شود.
-
در زخم‌های باز یا ترشح‌دار، ممکن است نیاز به تعویض روزانه یا حتی چند بار در روز باشد.
همیشه دستور اختصاصی جراح درباره تعداد و زمان تعویض پانسمان را دنبال کنید.
وسایل موردنیاز برای تعویض پانسمان در منزل
برای تعویض ایمن پانسمان، این وسایل را آماده کنید:
-
صابون مایع ملایم و آب تمیز برای شستن دست‌ها
-
دستکش یک‌بارمصرف (ترجیحاً غیراستریل برای مراقبت در منزل، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد)
-
پانسمان استریل یا چسب‌زخم تجویزشده توسط مرکز
-
گاز استریل
-
سرم نمکی (نرمال سالین) یا محلول شست‌وشوی تجویزشده
-
کیسه زباله کوچک برای دورریز پانسمان قدیمی
-
چسب پزشکی یا باند، در صورت نیاز
-
قیچی تمیز (در صورت نیاز به بریدن چسب یا باند)
از مصرف الکل، بتادین، آب‌اکسیژنه یا محلول‌های ضدعفونی‌کننده قوی روی زخم بدون دستور پزشک خودداری کنید؛ این مواد می‌توانند به بافت درحال‌ترمیم آسیب بزنند.
مراحل گام‌به‌گام تعویض پانسمان
این مراحل را به‌عنوان یک الگوی کلی در نظر بگیرید و در صورت وجود دستور خاص از جراح، آن را مقدم بدانید.
۱. شستن دست‌ها
پیش از هرگونه تماس با پانسمان یا زخم، دست‌ها را با آب و صابون به‌مدت حداقل ۲۰ ثانیه بشویید و با حوله تمیز یا دستمال یک‌بارمصرف خشک کنید.
۲. آماده‌کردن محیط و وسایل
یک سطح تمیز و خشک انتخاب کنید. وسایل موردنیاز را در دسترس بگذارید و کیسه زباله را نزدیک خود قرار دهید تا پانسمان آلوده را بلافاصله دور بریزید.
۳. پوشیدن دستکش
دستکش یک‌بارمصرف بپوشید. این کار هم از شما در برابر ترشحات زخم محافظت می‌کند و هم خطر انتقال آلودگی به زخم را کاهش می‌دهد.
۴. برداشتن پانسمان قدیمی
-
چسب‌ها را به‌آرامی و موازی با پوست جدا کنید تا پوست کشیده یا زخمی نشود.
-
اگر پانسمان به زخم چسبیده است، آن را به‌زور نکَنید. می‌توانید با مقدار کمی سرم نمکی یا آب تمیز، پانسمان را مرطوب کنید تا راحت‌تر جدا شود، مگر اینکه پزشک دستور داده باشد پانسمان خشک برداشته شود.
-
پانسمان قدیمی را فقط از لبه‌ها بگیرید و از تماس قسمت داخلی آن با دست یا سطوح دیگر خودداری کنید.
-
پانسمان استفاده‌شده و دستکش را در کیسه زباله بیندازید.
۵. شستن دوباره دست‌ها و تعویض دستکش
پس از برداشتن پانسمان آلوده، دست‌ها را دوباره بشویید و در صورت نیاز دستکش جدید بپوشید.
۶. بررسی زخم
پیش از شست‌وشو، نگاهی به زخم بیندازید و موارد زیر را بررسی کنید:
-
میزان قرمزی، تورم و گرمی اطراف زخم
-
مقدار، رنگ و بوی ترشحات
-
بازشدگی احتمالی لبه‌های زخم
-
وجود بخیه‌ها، چسب جراحی یا نوارهای استری‌استریپ
اگر هرگونه تغییر نگران‌کننده مشاهده کردید، آن را یادداشت کرده و در صورت نیاز با مرکز درمانی تماس بگیرید.pmc.ncbi.nlm.nih+1
۷. شست‌وشوی زخم
-
در بسیاری از زخم‌های جراحی بسته، پس از ۴۸ ساعت اول می‌توان زخم را با آب تمیز و صابون ملایم یا سرم نمکی شست.
-
از ریختن مستقیم الکل، بتادین، آب‌اکسیژنه یا محلول‌های ضدعفونی‌کننده قوی روی زخم خودداری کنید، مگر اینکه پزشک تجویز کرده باشد.
-
می‌توانید با گاز استریل آغشته به سرم نمکی یا آب تمیز، به‌آرامی اطراف زخم را پاک کنید.
-
از مالش شدید زخم پرهیز کنید؛ حرکت باید از مرکز زخم به سمت بیرون و با فشار ملایم باشد.
-
پس از شست‌وشو، اجازه دهید زخم در معرض هوا خشک شود یا با گاز استریل تمیز به‌آرامی خشک کنید.
۸. گذاشتن پانسمان جدید
-
بسته پانسمان استریل را از لبه‌ها باز کنید و از تماس قسمت داخلی آن با دست خودداری کنید.
-
پانسمان را طوری قرار دهید که تمام زخم را بپوشاند و لبه‌های آن روی پوست سالم قرار گیرد.
-
اگر از گاز استفاده می‌کنید، لایه‌ها را صاف و بدون چین‌وخوردگی بگذارید.
-
چسب یا باند را طوری ببندید که پانسمان محکم باشد، اما گردش خون را مختل نکند.
-
تاریخ و ساعت تعویض پانسمان را روی آن یا در یک برگه یادداشت کنید.
۹. دورریز ایمن وسایل آلوده
پانسمان قدیمی، دستکش‌ها و هر وسیله آلوده دیگر را در کیسه زباله بیندازید و کیسه را ببندید. سپس دست‌ها را دوباره با آب و صابون بشویید.
حمام‌کردن و شست‌وشوی زخم
دستور درباره حمام پس از جراحی متفاوت است:
-
در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول، معمولاً توصیه می‌شود زخم خشک بماند و از خیس‌شدن پانسمان خودداری شود.
-
پس از ۴۸ ساعت، در بسیاری از جراحی‌ها اجازه داده می‌شود بیمار دوش بگیرد و آب به‌آرامی از روی زخم عبور کند، اما نباید زخم را زیر فشار مستقیم دوش یا در وان خیس کرد.
-
پس از دوش، پانسمان خیس باید تعویض شود و زخم به‌آرامی با حوله تمیز یا گاز استریل خشک شود.
-
شناکردن در استخر، دریا یا وان تا زمان تأیید پزشک ممنوع است.
علائم طبیعی در روند ترمیم زخم
برخی از موارد زیر در روزهای اول پس از عمل می‌توانند طبیعی باشند:
-
قرمزی خفیف در لبه‌های زخم
-
تورم و کوفتگی خفیف اطراف زخم
-
درد یا حساسیت خفیف تا متوسط، به‌ویژه هنگام حرکت
-
ترشح شفاف یا خونی کم‌مقدار در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول
-
خارش خفیف در اطراف زخم در روزهای بعد
این علائم باید به‌تدریج بهبود یابند، نه اینکه روزبه‌روز بدتر شوند.
علائم هشداردهنده عفونت یا عوارض زخم
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، با مرکز درمانی تماس بگیرید:
-
افزایش قرمزی، گرمی، تورم یا درد اطراف زخم
-
ترشحات غلیظ، زرد، سبز یا بدبو از زخم
-
بازشدن لبه‌های زخم یا بزرگ‌تر و عمیق‌ترشدن زخم
-
خونریزی که با فشار مستقیم متوقف نمی‌شود
-
تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر، لرز یا احساس ناخوشی عمومی
-
خطوط قرمز رنگ که از زخم به سمت بالا کشیده می‌شوند
-
تغییر رنگ بافت زخم به سفید، زرد تیره یا سیاه
-
بی‌حسی جدید یا ضعف در اندام نزدیک زخم
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت بروز علائم زیر، بدون معطلی با جراح، مرکز درمانی یا اورژانس تماس بگیرید:
-
خونریزی شدید و غیرقابل‌کنترل از زخم
-
تب بالا با لرز و حال عمومی بد
-
درد ناگهانی و شدید در محل زخم یا اطراف آن
-
بازشدگی ناگهانی و وسیع زخم
-
تنگی نفس، درد قفسه سینه یا علائم واکنش حساسیتی شدید
-
ترشحات بسیار زیاد و بدبو همراه با تب و ضعف
اشتباهات رایج در مراقبت از زخم
استفاده خودسرانه از الکل، بتادین یا آب‌اکسیژنه
این مواد می‌توانند به بافت درحال‌ترمیم آسیب بزنند و ترمیم زخم را به تأخیر بیندازند. فقط از محلول‌های تجویزشده یا سرم نمکی و آب تمیز استفاده کنید.
کندن زخم، دلمه یا بخیه‌ها
دست‌کاری زخم، کندن دلمه یا تلاش برای کشیدن بخیه‌ها در منزل می‌تواند باعث بازشدگی زخم، عفونت و اسکار بدشکل شود.
خیس‌نگه‌داشتن طولانی‌مدت زخم
پانسمان خیس یا محیط مرطوب طولانی‌مدت می‌تواند خطر عفونت و نرم‌شدن بیش‌ازحد پوست اطراف زخم را افزایش دهد. پانسمان خیس باید به‌موقع تعویض شود.
مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا پماد
مصرف آنتی‌بیوتیک خوراکی یا پمادهای مختلف بدون دستور پزشک می‌تواند باعث مقاومت دارویی، حساسیت یا اختلال در روند ترمیم شود.
سوالات متداول
هر چند وقت یک‌بار باید پانسمان را تعویض کنم؟
بستگی به نوع زخم، مقدار ترشح و دستور جراح دارد. در بسیاری از زخم‌های کوچک و کم‌ترشح، تعویض روزانه یا یک روز در میان کافی است؛ در زخم‌های باز یا پرترشح، ممکن است نیاز به تعویض چند بار در روز باشد.
آیا می‌توانم زخم را با آب لوله‌کشی بشویم؟
در بسیاری از موارد، پس از ۴۸ ساعت اول و با اجازه پزشک، شست‌وشوی زخم با آب تمیز لوله‌کشی و صابون ملایم اشکالی ندارد. در روزهای اول یا در زخم‌های خاص، ممکن است فقط سرم نمکی تجویز شود.
اگر پانسمان به زخم چسبید چه کنم؟
پانسمان را به‌زور نکنید. می‌توانید با مقدار کمی سرم نمکی یا آب تمیز، آن را مرطوب کنید تا به‌آرامی جدا شود، مگر اینکه پزشک دستور داده باشد پانسمان خشک برداشته شود.
جمع‌بندی
مراقبت صحیح از زخم و تعویض به‌موقع پانسمان، نقش مهمی در پیشگیری از عفونت، بهبود سریع‌تر و کاهش اسکار پس از جراحی سرپایی دارد. شستن دست‌ها، استفاده از وسایل تمیز، شست‌وشوی ملایم زخم و توجه به علائم هشدار، بخش‌های کلیدی این مراقبت هستند.
