انواع فتق (شکمی، کشاله ران) و علائم تشخیص آن

تذکر مهم: این مقاله صرفاً جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. در صورت شک به فتق یا بروز علائم هشدار، حتماً با جراح مشورت کنید.

فتق چیست؟

فتق زمانی رخ می‌دهد که بخشی از بافت‌ها یا اندام‌های شکمی (مانند روده یا چربی) از طریق یک نقطه ضعیف یا سوراخ در دیواره عضلانی شکم به بیرون بیاید. این بیرون‌زدگی معمولاً به‌صورت یک برجستگی یا توده نرم زیر پوست احساس یا دیده می‌شود.

فتق می‌تواند در هر ناحیه‌ای از دیواره شکم رخ دهد، اما شایع‌ترین محل‌ها شامل کشاله ران، ناف، خط وسط شکم و محل برش جراحی‌های قبلی است. بعضی فتق‌ها سال‌ها بدون علامت باقی می‌مانند و بعضی دیگر به‌تدریج بزرگ‌تر یا دردناک می‌شوند.

انواع اصلی فتق در بزرگسالان و کودکان

فتق اینگوینال (کشاله ران)

فتق اینگوینال شایع‌ترین نوع فتق است و بیشتر در مردان دیده می‌شود. در این نوع، بخشی از روده یا چربی از طریق کانال اینگوینال در کشاله ران بیرون می‌زند.

علائم شایع:

• برجستگی نرم در کشاله ران یا کیسه بیضه

• احساس سنگینی، کشیدگی یا سوزش در کشاله ران

• درد یا ناراحتی هنگام سرفه، بلندکردن اجسام یا خم‌شدن

• برجستگی که ممکن است با درازکشیدن کوچک‌تر یا ناپدید شود

فتق فمورال

فتق فمورال کمتر از فتق اینگوینال است و در زنان شایع‌تر دیده می‌شود. این فتق از طریق کانال فمورال در بالای ران و زیر لیگامان اینگوینال بیرون می‌زند و خطر گیرکردن و استرانگولاسیون در آن بیشتر است.

علائم شایع:

• توده کوچک اما سفت در بالای ران و زیر کشاله ران

• درد یا حساسیت در ناحیه فمورال

• ممکن است با ایستادن یا زورزدن برجسته‌تر شود

فتق نافی (امبیلیکال)

فتق نافی در اطراف ناف رخ می‌دهد و در نوزادان شایع است؛ بسیاری از این فتق‌ها تا چند سالگی خودبه‌خود بسته می‌شوند. در بزرگسالان، فتق نافی معمولاً به‌دنبال افزایش فشار داخل شکم (چاقی، بارداری، سرفه مزمن، یبوست) ایجاد می‌شود و کمتر خودبه‌خود بهبود می‌یابد.

علائم شایع:

• برجستگی نرم در اطراف ناف

• درد یا ناراحتی هنگام سرفه، بلندکردن اجسام یا زورزدن

• احساس کشیدگی یا سنگینی در ناحیه ناف

فتق اپی‌گاستریک

فتق اپی‌گاستریک در خط وسط شکم، بین ناف و جناغ سینه رخ می‌دهد و معمولاً کوچک است. این فتق اغلب شامل چربی پیش‌صفاقی است و ممکن است بدون علامت باشد.

علائم شایع:

• برجستگی کوچک در قسمت بالای شکم

• درد خفیف یا حساسیت در ناحیه اپی‌گاستر

• ممکن است با انقباض عضلات شکم برجسته‌تر شود

فتق اینسیژنال (پس از جراحی)

فتق اینسیژنال در محل برش جراحی‌های قبلی شکم ایجاد می‌شود. ضعف در محل بخیه یا اختلال در ترمیم زخم می‌تواند زمینه‌ساز این نوع فتق باشد.

علائم شایع:

• برجستگی در محل اسکار جراحی

• درد یا فشار در محل برش، به‌ویژه هنگام سرفه یا بلندکردن اجسام

• بزرگ‌شدن تدریجی برجستگی در ماه‌ها یا سال‌های پس از عمل

سایر انواع فتق

انواع کمتر شایع شامل فتق اسپیگلیان (در لبه خارجی عضله راست شکمی)، فتق هیاتال (بیرون‌زدگی معده به داخل قفسه سینه از طریق دیافراگم) و فتق‌های داخلی هستند. فتق هیاتال معمولاً به‌صورت علائم رفلاکس معده ظاهر می‌شود و با فتق‌های دیواره شکم تفاوت دارد.

فتق قابل‌برگشت، گیرکرده و استرانگوله

درک تفاوت این سه وضعیت برای تشخیص زمان مراجعه فوری بسیار مهم است.

فتق قابل‌برگشت (Reducible)

در این حالت، محتویات فتق (مانند روده یا چربی) را می‌توان با فشار ملایم یا با تغییر وضعیت بدن به داخل شکم بازگرداند. این نوع فتق معمولاً درد کمتری دارد و بیمار ممکن است سال‌ها با آن زندگی کند.

فتق گیرکرده یا اینکارسریتد (Incarcerated)

در فتق گیرکرده، محتویات فتق در محل بیرون‌زدگی گیر می‌کنند و نمی‌توان آن‌ها را به داخل شکم بازگرداند. این وضعیت می‌تواند باعث درد، تهوع، استفراغ و علائم انسداد روده شود.

علائم هشدار فتق گیرکرده:

• توده سفت و دردناک که به داخل برنمی‌گردد

• درد شدید یا فزاینده در محل فتق

• تهوع، استفراغ یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع

• تورم و حساسیت شدید در ناحیه فتق

فتق استرانگوله (Strangulated)

فتق استرانگوله وضعیتی اورژانسی است که در آن خون‌رسانی به محتویات فتق (معمولاً روده) قطع می‌شود. در صورت عدم درمان سریع، بافت روده می‌تواند دچار نکروز (مرگ بافتی) و عفونت شدید شود.

علائم هشدار فتق استرانگوله:

• درد ناگهانی و شدید که به‌سرعت بدتر می‌شود

• توده سفت، بسیار حساس و غیرقابل‌برگشت

• تغییر رنگ پوست روی فتق به قرمز تیره، بنفش یا سیاه

• تهوع، استفراغ، تب و احساس ناخوشی عمومی

• ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع و اتساع شکم

• علائم شوک مانند تپش قلب، تعریق سرد و افت فشارخون

در صورت مشاهده این علائم، باید فوراً به اورژانس مراجعه شود؛ فتق استرانگوله یک اورژانس جراحی است.

علائم کلی فتق که نباید نادیده گرفت

علائم فتق می‌تواند بسته به نوع و محل آن متفاوت باشد، اما برخی نشانه‌های شایع عبارت‌اند از:

• برجستگی یا توده قابل‌مشاهده در شکم یا کشاله ران

• احساس سنگینی، کشیدگی یا سوزش در ناحیه فتق

• درد یا ناراحتی هنگام سرفه، خم‌شدن، بلندکردن اجسام یا زورزدن

• برجستگی که با ایستادن یا زورزدن بزرگ‌تر و با درازکشیدن کوچک‌تر می‌شود

• درد مبهم یا تیرکشنده در کشاله ران، شکم یا بیضه

• احساس پری یا فشار در شکم، گاهی همراه با یبوست

در کودکان، فتق نافی یا اینگوینال ممکن است به‌صورت برجستگی متناوب در گریه‌کردن، سرفه یا زورزدن دیده شود. در صورت سفت‌شدن، دردناک‌شدن یا تغییر رنگ فتق در کودکان، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.

عوامل خطر و گروه‌های مستعد فتق

برخی عوامل احتمال ایجاد فتق را افزایش می‌دهند:

• جنسیت: فتق اینگوینال در مردان شایع‌تر است؛ فتق فمورال در زنان بیشتر دیده می‌شود.

• سن: با افزایش سن، عضلات دیواره شکم ضعیف‌تر می‌شوند.

• سابقه خانوادگی: استعداد ژنتیکی به ضعف بافت همبند می‌تواند خطر فتق را افزایش دهد.

• چاقی: فشار بیشتر داخل شکم به دیواره عضلانی.

• بارداری: افزایش فشار داخل شکم و کشیدگی عضلات.

• سرفه مزمن یا بیماری‌های ریوی: فشار مکرر به دیواره شکم.

• یبوست مزمن و زورزدن هنگام دفع: افزایش فشار داخل شکم.

• بلندکردن مکرر اجسام سنگین: به‌ویژه با تکنیک نادرست.

• جراحی‌های قبلی شکم: خطر فتق اینسیژنال.

• سیگار: تضعیف بافت همبند و اختلال در ترمیم زخم.

روش‌های تشخیص فتق

معاینه بالینی

تشخیص فتق معمولاً با معاینه فیزیکی توسط پزشک انجام می‌شود. پزشک ممکن است از شما بخواهد بایستید، سرفه کنید یا زور بزنید تا برجستگی فتق واضح‌تر شود. در بسیاری از موارد، معاینه دقیق برای تشخیص کافی است.

تصویربرداری

در مواردی که تشخیص بالینی دشوار است یا نیاز به ارزیابی دقیق‌تر وجود دارد، ممکن است از روش‌های تصویربرداری استفاده شود:

• سونوگرافی: برای بررسی فتق‌های کوچک یا افتراق از سایر توده‌ها

• سی‌تی اسکن: برای ارزیابی فتق‌های پیچیده، فتق‌های اینسیژنال بزرگ یا فتق‌های داخلی

• ام‌آر‌آی: در موارد خاص برای بررسی دقیق‌تر بافت‌های نرم

تصویربرداری به‌ویژه در بیماران چاق، فتق‌های کوچک یا مواردی که علائم مبهم هستند، می‌تواند کمک‌کننده باشد.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، بدون معطلی به اورژانس مراجعه کنید:

• درد ناگهانی و شدید در محل فتق که به‌سرعت بدتر می‌شود

• توده سفت، بسیار حساس و غیرقابل‌برگشت

• تغییر رنگ پوست روی فتق به قرمز تیره، بنفش یا سیاه

• تهوع، استفراغ مکرر و ناتوانی در خوردن یا آشامیدن

• تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی

• ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع همراه با اتساع شکم

• علائم شوک مانند تپش قلب، تعریق سرد، سرگیجه یا افت فشارخون

این علائم می‌توانند نشان‌دهنده فتق گیرکرده یا استرانگوله باشند که نیاز به جراحی اورژانسی دارند.

سوالات متداول

آیا همه فتق‌ها نیاز به جراحی دارند؟

خیر. برخی فتق‌های کوچک و بدون علامت ممکن است تحت نظر گرفته شوند، اما بسیاری از فتق‌ها به‌مرور بزرگ‌تر می‌شوند و خطر گیرکردن یا استرانگولاسیون دارند. تصمیم درباره نیاز به جراحی به نوع فتق، علائم، سن و وضعیت سلامت بیمار بستگی دارد.

آیا فتق خودبه‌خود خوب می‌شود؟

در بزرگسالان، فتق خودبه‌خود بهبود نمی‌یابد و معمولاً به‌مرور بزرگ‌تر می‌شود. در نوزادان، برخی فتق‌های نافی کوچک ممکن است تا چند سالگی خودبه‌خود بسته شوند، اما فتق‌های اینگوینال در کودکان معمولاً نیاز به جراحی دارند.

آیا می‌توان با ورزش یا رژیم غذایی فتق را درمان کرد؟

خیر. ورزش و کاهش وزن می‌توانند فشار داخل شکم را کاهش دهند و علائم را بهبود بخشند، اما فتق را درمان نمی‌کنند. درمان قطعی فتق، جراحی ترمیم دیواره شکم است.

جمع‌بندی

فتق بیرون‌زدگی بافت یا اندام شکمی از طریق نقطه ضعف دیواره عضلانی است که می‌تواند در نواحی مختلفی مانند کشاله ران، ناف، خط وسط شکم یا محل اسکار جراحی رخ دهد. شناخت انواع فتق، علائم هشدار و تفاوت فتق قابل‌برگشت، گیرکرده و استرانگوله برای تشخیص به‌موقع و جلوگیری از عوارض جدی اهمیت زیادی دارد.

در صورت مشاهده برجستگی جدید در شکم یا کشاله ران، به‌ویژه اگر همراه با درد، تهوع یا تغییر رنگ باشد، حتماً با جراح مشورت کنید.