تذکر پزشکی: انتخاب روش بیهوشی برای هر بیمار به نوع جراحی، وضعیت عمومی، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی و ارزیابی متخصص بیهوشی بستگی دارد. این مقاله جایگزین ویزیت و دستور اختصاصی پزشک نیست.
پاسخ کوتاه
بیهوشی عمومی باعث ازبینرفتن موقت هوشیاری و احساس درد در سراسر بدن میشود. در بیحسی نخاعی، بخش مشخصی از بدن، معمولاً قسمت پایینتنه، بیحس میشود و بیمار ممکن است بیدار بماند یا آرامبخش دریافت کند. بیحسی موضعی فقط ناحیه کوچکی مانند پوست، انگشت یا محل یک اقدام محدود را بیحس میکند و بیمار معمولاً کاملاً هوشیار است.
هیچکدام از این روشها بهطور مطلق برای همه بیماران «بهترین» نیستند. متخصص بیهوشی با درنظرگرفتن ایمنی بیمار و نیازهای جراحی، مناسبترین روش یا ترکیبی از روشها را انتخاب میکند.
بیهوشی چیست؟
بیهوشی مجموعهای از روشها و داروهاست که برای کنترل درد، اضطراب، حرکت و سطح هوشیاری بیمار هنگام جراحی یا اقدامات پزشکی استفاده میشود. برخلاف تصور رایج، بیهوشی فقط به معنای خواب کامل نیست؛ ممکن است بیمار کاملاً بیهوش باشد، تنها یک اندام او بیحس شود یا با بیحسی موضعی و آرامبخشی، در وضعیت آرام و نیمههوشیار قرار گیرد.
متخصص بیهوشی پیش از عمل مواردی مانند سابقه بیماریهای قلبی و ریوی، حساسیت دارویی، مصرف داروها، تجربههای قبلی بیهوشی، احتمال تهوع، وضعیت راه هوایی و نوع عمل را بررسی میکند. سپس روش بیهوشی، مقدار دارو و برنامه پایش بیمار را مشخص میکند.
در طول بیهوشی یا بیحسی، علائم حیاتی مانند تنفس، ضربان قلب، فشارخون و سطح اکسیژن خون بررسی میشوند. پس از پایان عمل نیز بیمار تا رسیدن به شرایط مناسب در ریکاوری تحت نظر میماند.
بیهوشی عمومی چیست؟
در بیهوشی عمومی، بیمار بهصورت کنترلشده و موقت هوشیاری خود را از دست میدهد و معمولاً درد، آگاهی از محیط و توانایی حرکت ارادی را احساس نمیکند. داروها میتوانند از طریق سرم، تزریق وریدی، گازهای استنشاقی یا ترکیبی از این روشها تجویز شوند.nigms.nih+1
بیهوشی عمومی چگونه انجام میشود؟
فرآیند معمولاً شامل مراحل زیر است:
-
اتصال بیمار به دستگاههای پایش علائم حیاتی.
-
ایجاد مسیر وریدی برای تزریق داروها.
-
تجویز داروهای لازم برای شروع بیهوشی.
-
حمایت از تنفس با روش مناسب، در صورت نیاز.
-
ادامه بیهوشی با داروهای وریدی یا استنشاقی.
-
پایش مداوم بیمار تا پایان جراحی.
-
کاهش داروها و انتقال بیمار به بخش ریکاوری.
روش حمایت از تنفس به نوع عمل، مدت جراحی و وضعیت بیمار بستگی دارد و ممکن است از وسیلههای مختلف راه هوایی استفاده شود. بیمار در طول عمل از نظر تنفس و اکسیژنرسانی بهطور پیوسته کنترل میشود.
بیهوشی عمومی بیشتر در چه عملهایی کاربرد دارد؟
بیهوشی عمومی معمولاً برای جراحیهایی استفاده میشود که:
-
طولانی یا نسبتاً تهاجمی هستند.
-
در نواحی شکم، قفسه سینه یا برخی نواحی سر و گردن انجام میشوند.
-
نیاز به بیحرکتی کامل بیمار دارند.
-
با بیحسی موضعی یا منطقهای بهتنهایی قابل انجام نیستند.
-
ممکن است برای بیمار ناراحتی یا اضطراب قابلتوجه ایجاد کنند.
البته این موارد قطعی نیستند و تصمیم نهایی بر اساس شرایط هر بیمار گرفته میشود.
عوارض احتمالی بیهوشی عمومی
بسیاری از بیماران پس از بیهوشی عمومی عوارض کوتاهمدتی مانند خوابآلودگی، تهوع، لرز، خشکی دهان، گلودرد یا احساس خستگی دارند. شدت و مدت این علائم به داروها، نوع جراحی و وضعیت بدن بستگی دارد.
عوارض جدیتر مانند واکنش حساسیتی شدید، مشکلات تنفسی یا اختلالات قلبی نادر هستند، اما به همین دلیل بیهوشی باید توسط تیم آموزشدیده و همراه با پایش مناسب انجام شود. وجود بیماریهای زمینهای، مصرف برخی داروها و سابقه واکنش به بیهوشی را باید پیش از عمل اعلام کنید.
بیحسی نخاعی چیست؟
بیحسی نخاعی نوعی بیحسی منطقهای است که در آن داروی بیحسی در ناحیه پایین کمر و نزدیک فضای حاوی مایع اطراف نخاع تزریق میشود. این دارو انتقال پیام درد را از قسمتهایی مانند پاها و پایینتنه برای مدت مشخصی متوقف میکند. در این روش، بیمار معمولاً هوشیار است، اما ممکن است برای کاهش اضطراب، آرامبخش نیز دریافت کند.
بیحسی نخاعی با بیحسی اپیدورال یکسان نیست، گرچه هر دو در ناحیه کمر انجام میشوند. محل تزریق، مقدار دارو، سرعت شروع اثر و کاربرد آنها میتواند متفاوت باشد.
بیحسی نخاعی چگونه انجام میشود؟
بیمار معمولاً به پهلو میخوابد یا در حالت نشسته قرار میگیرد و کمر خود را خم میکند. پس از ضدعفونی پوست و تزریق بیحسی اولیه، متخصص بیهوشی داروی اصلی را با سوزن ظریف در محل مناسب وارد میکند.
پس از چند دقیقه، احساس گرما، سنگینی یا بیحسی در پاها ایجاد میشود. پیش از شروع جراحی، میزان بیحسی بررسی میشود تا اطمینان حاصل شود که بیمار درد را احساس نمیکند.
کاربردهای بیحسی نخاعی
این روش ممکن است برای برخی جراحیهای:
-
اندام تحتانی
-
لگن
-
پایین شکم
-
کشاله ران
-
سزارین و اقدامات مشابه
مناسب باشد. کاربرد دقیق آن به نوع عمل و ارزیابی متخصص بیهوشی بستگی دارد.
عوارض احتمالی بیحسی نخاعی
افت فشارخون، لرز، خارش، تهوع، دشواری موقت در ادرارکردن و بیحسی یا سنگینی پاها از عوارض احتمالی هستند. سردرد پس از بیحسی نخاعی ممکن است رخ دهد، اما شایع نیست و در صورت ایجاد باید به پزشک اطلاع داده شود.
آسیب پایدار عصبی بسیار نادر است. خطر بیحسی نخاعی به وضعیت انعقاد خون، مصرف داروهای رقیقکننده خون، عفونت محل تزریق و بعضی بیماریهای عصبی بستگی دارد. به همین دلیل، اطلاعدادن درباره همه داروها اهمیت زیادی دارد.
بیحسی موضعی چیست؟
در بیحسی موضعی، دارو تنها در بخش کوچکی از بدن تزریق یا روی پوست و بافت موردنظر اعمال میشود. بیمار بیدار میماند و ممکن است فشار، کشش یا حرکت را احساس کند، اما نباید درد قابلتوجه داشته باشد.
بیحسی موضعی میتواند به شکل تزریق، ژل، کرم، اسپری، قطره یا چسب دارویی استفاده شود. نمونههای رایج آن، بخیهزدن زخم، برداشتن ضایعه پوستی، برخی اقدامات دندانپزشکی و جراحیهای کوچک هستند.
مزایا و محدودیتهای بیحسی موضعی
مزایای احتمالی عبارتاند از:
-
حفظ هوشیاری بیمار
-
بازگشت سریعتر عملکردهای معمول
-
کاهش خوابآلودگی ناشی از بیهوشی عمومی
-
مناسببودن برای اقدامات کوچک و کوتاه
محدودیت آن این است که برای جراحیهای طولانی، عمیق یا نواحی وسیع بدن ممکن است کافی نباشد. در برخی موارد، بیحسی موضعی همراه با آرامبخشی انجام میشود و آنگاه رعایت ناشتایی و همراه داشتن فرد مسئول اهمیت پیدا میکند.
عوارض بیحسی موضعی
سوزش کوتاهمدت هنگام تزریق، کبودی، تورم یا بیحسی طولانیتر از انتظار ممکن است رخ دهد. واکنش حساسیتی واقعی به داروهای بیحسی نادر است، اما مصرف مقدار زیاد یا ورود ناخواسته دارو به جریان خون میتواند عوارضی ایجاد کند؛ بنابراین تزریق باید توسط فرد متخصص انجام شود.
جدول مقایسه انواع بیهوشی و بیحسی
این مقایسه کلی است و بهتنهایی برای انتخاب روش بیهوشی کافی نیست.
کدام روش برای شما مناسبتر است؟
انتخاب روش به چند عامل بستگی دارد:
نوع و محل جراحی
جراحیهای کوچک پوست ممکن است با بیحسی موضعی انجام شوند، درحالیکه بعضی اعمال زانو، دست یا اندام تحتانی با بیحسی منطقهای مناسب باشند. جراحیهای پیچیدهتر ممکن است به بیهوشی عمومی نیاز داشته باشند.
وضعیت عمومی و بیماریهای زمینهای
بیماریهای قلبی، ریوی، کلیوی، کبدی، دیابت، اختلالات انعقادی، آپنه خواب و چاقی میتوانند بر تصمیم بیهوشی اثر بگذارند. این شرایط لزوماً مانع جراحی نیستند، اما ممکن است به بررسی و برنامهریزی بیشتری نیاز داشته باشند.
داروها و حساسیتها
داروهای رقیقکننده خون، داروهای دیابت، داروهای آرامبخش، مکملها و داروهای گیاهی را به تیم درمان اطلاع دهید. سابقه تهوع شدید، دشواری در راه هوایی یا واکنش دارویی در بیهوشی قبلی نیز اهمیت دارد.
ترجیح و اضطراب بیمار
نظر بیمار در تصمیمگیری اهمیت دارد، اما تنها عامل تعیینکننده نیست. گاهی بیمار تمایل دارد بیدار باشد، اما نوع جراحی بیهوشی عمومی را ضروری میکند؛ در موارد دیگر، بیحسی منطقهای همراه با آرامبخشی میتواند گزینه مناسبی باشد.
آمادگی پیش از بیهوشی یا بیحسی
پیش از عمل:
-
درباره مدت ناشتایی از مرکز درمانی سؤال کنید.
-
فهرست کامل داروها و مکملها را آماده کنید.
-
حساسیت دارویی و سوابق بیهوشی قبلی را اطلاع دهید.
-
در صورت ابتلا به تب، سرفه، تنگی نفس، عفونت یا بیماری جدید، پیش از مراجعه با مرکز تماس بگیرید.
-
داروهای خود را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
-
برای بازگشت به خانه همراه هماهنگ کنید.
-
پس از بیهوشی عمومی یا آرامبخشی، در همان روز رانندگی نکنید.
همچنین در اینباره میتوانید مقاله قبل از بیهوشی چند ساعت باید ناشتا بود؟ را مطالعه کنید.
مراقبت پس از بیهوشی یا بیحسی
پس از بیهوشی عمومی، خوابآلودگی، تهوع، گیجی یا گلودرد خفیف ممکن است موقتاً ایجاد شود. تا زمانی که تیم درمان اجازه نداده است، از خوردن و آشامیدن خودداری کنید و هنگام شروع تغذیه، از مقدار کم و غذاهای سبک آغاز کنید.
پس از بیحسی نخاعی، تا بازگشت حس و قدرت پاها بهتنهایی راه نروید. احساس سنگینی پا یا تأخیر موقت در ادرارکردن را به پرستار اطلاع دهید.
پس از بیحسی موضعی، مراقب باشید تا بازگشت کامل حس، ناحیه بیحس را در معرض گرما، فشار یا ضربه قرار ندهید. کاهش سطح هوشیاری، تنگی نفس، درد شدید، ضعف ماندگار یا واکنش حساسیتی باید فوراً به تیم درمان اطلاع داده شود.
چه زمانی باید فوراً کمک پزشکی بگیرید؟
پس از ترخیص، در صورت بروز علائم زیر با مرکز درمانی یا اورژانس تماس بگیرید:
-
تنگی نفس، تورم صورت یا لبها و دشواری در بلع
-
درد قفسه سینه یا بیهوشی
-
خوابآلودگی شدید و بیدارنشدن آسان بیمار
-
ضعف یا بیحسی ماندگار و غیرمنتظره
-
سردرد شدید پس از بیحسی نخاعی، بهخصوص اگر هنگام نشستن یا ایستادن بدتر شود
-
تب، لرز یا علائم عفونت محل جراحی
-
استفراغ مکرر و ناتوانی در نوشیدن مایعات
-
خونریزی غیرعادی یا درد کنترلنشده
شدت و اهمیت علائم به نوع عمل و وضعیت بیمار بستگی دارد؛ در صورت شک، تماس زودهنگام با تیم درمان بهتر از صبرکردن است.
سوالات متداول
آیا در بیحسی نخاعی بیمار بیدار است؟
معمولاً بله، اما ممکن است برای کاهش اضطراب یا ناراحتی، آرامبخش داده شود. در این حالت، سطح هوشیاری بیمار میتواند از آرامش کامل تا خوابآلودگی متغیر باشد.
کدام روش بیهوشی عوارض کمتری دارد؟
هیچ روش واحدی برای همه افراد کمخطرتر نیست. خطر به وضعیت سلامت بیمار، نوع و مدت جراحی، داروها و تجربه تیم درمان بستگی دارد. انتخاب روش مناسب پس از ارزیابی متخصص بیهوشی انجام میشود.
آیا بیحسی موضعی درد دارد؟
ممکن است هنگام تزریق، سوزش یا فشار کوتاهی احساس کنید. پس از اثرکردن دارو، نباید درد قابلتوجه در ناحیه درمان وجود داشته باشد؛ در صورت احساس درد، آن را فوراً به پزشک اطلاع دهید.
جمعبندی
بیهوشی عمومی، بیحسی نخاعی و بیحسی موضعی از نظر میزان هوشیاری، محدوده اثر، کاربرد و روند ریکاوری با یکدیگر تفاوت دارند. بیهوشی عمومی برای بیهوشی کامل، بیحسی نخاعی برای بیحسکردن بخش وسیعتری مانند پایینتنه و بیحسی موضعی برای ناحیهای کوچک استفاده میشود.
روش مناسب فقط با عنوان جراحی مشخص نمیشود. جراح و متخصص بیهوشی باید سوابق پزشکی، داروها، آزمایشها و وضعیت فعلی بیمار را بررسی کنند. برای دریافت راهنمایی متناسب با عمل موردنظر، با پزشکان مرکز جراحی محدود نیکان امید مشورت کنید.
